Wstęp do planu Botwinnika
Pragnę przedstawić plan, który często w praktyce stosował mistrz świata Michał Botwinnik i dlatego ten sposób gry znany jest w literaturze szachowej pod jego nazwiskiem. Na początek zwróćmy uwagę na ustawienie pionów na poniższym diagramie:
Białe mają przewagę pionową na skrzydle królewskim, a czarne na hetmańskim. Białe mają dwa standardowe sposoby prowadzenia gry:
- a) stosować atak mniejszościowy na skrzydle hetmańskim (o którym nie będę tu wspominać)
- b) grać według schematów Botwinnika na skrzydle królewskim
W artykule zajmę się tylko drugim sposobem prowadzenia walki.
Plan Botwinnika polega na forsowaniu pionów w centrum ruchami f2-f3 i e3-e4 co prowadzi do bardzo interesującej gry. Kontratak czarnych powinien polegać na atakowaniu najsłabszego punktu w obozie białych - piona d4. W znacznym stopniu utrudnia to realizację planu przez białe.
Zwróćmy teraz uwagę na poniższą strukturę:
W powyzszej pozycji czarne mogą pozwolić na ruch e4-e5, po czym powstanie strategicznie wygrana dla białych pozycja (o czym trochę dalej), lub wymienić piony d5:e4 i po f3:e4 białe również powinny stać bardzo dobrze.
Ruchome centrum
1. d4 d5 2. c4 e6 3. Sc3 Sf6 4. cd5
Botwinnik uważał że ta wymiana daje białym niewielką inicjatywę debiutową.
4. ... ed5
Odbicie skoczkiem jest oczywiście złe ze względu na 5.e4 i białe zajmują z tempem centrum.
5. Gg5 Gg7
Możliwe jest także 5.... Sbd7, 5.... c6 choć prowadzi to z przestawieniem posunięć do głównych wariantów.
6. e3 0-0 7. Gd3
Jest to w przyjętym planie najlepsze pole dla gońca. Pole e2 powinno być wolne dla skoczka który tu niebawem stanie.
7. ... Sbd7 8. Hc2
Białe nie spieszą się z odkryciem swoich kart i wykonują standardowe posunięcie.
8. ... We8 9. Se2!
Otóż to! Konik stanie zaraz na g3 i weźmie jeszcze raz pod kontrolę pole e4.
9. ... Sf6 10. 0-0 c6
Ustawienie pionów jak na pierwszym diagramie!
11. Wb1
Duża niekonsekwencja. Botwinnik chciał zagrać atak mniejszościowy, ale w ostateczności z niego zrezygnował tracąc cenne tempo.
11. ... Gd6?!
Słabo zagrane, teraz związanie konika będzie dokuczliwe.
12. Kh1
Profilaktyka. Król uchodzi z przekątnej a7-g1, która niebawem się otworzy.
12. ... Sg6 13. f3!
Przygotowuje uderzenie pionem e.
13....Ge7
Teraz widać dogłębnie słabość 11 posunięcia czarnych. Związanie było tak dokuczliwe, że czarne zdecydowały się na powrót gońcem.
14. Wbe1
Białe zrezygnowały z ataku mniejszościowego i zatrudniają wieżę do wspomagania marszu piona e.
14....Sd7
Czarne nie mogą znaleźć dobrego planu. Należało przygotować uderzenie pionkiem c6 na c5.
15. Ge7 We7 16. Sg3 Sf6 17. Hf2!
Przed decydującym uderzeniem białe przybliżyły hetmana do skrzydła królewskiego, a także obroniły z nadmiarem pionka d4.
17. ... Ge6 18. Sf5 Gf5 19.Gf5 Hb6
Już troszeczkę za późno na atak na piona d4.
20. e4!
Nareszcie. Ustawienie pionów jak na drugim diagramie.
20. ... de4
Na inne posunięcie czarnych białe odpowiedzą ruchem e4-e5, z planem marszu piona f3-f4-f5-f6 i rozbiciem pozycji króla czarnych, co powinno dać im zwycięstwo. Po ruchu w tekście białe również uzyskują możliwość ataku na nieprzyjacielskiego monarchę.
21. fe4
Tylko tak!
21. ... Wd8 22. e5!
Typowe posunięcie w obranym planie. Teraz osłabione pole d6 stanie się siedzibą skoczka po manewrze Sc3-e4-d6!
22. ... Sd5 23. Se4 Sf8 24. Sd6
Cel został osiągnięty. Białe mają przewagę wystarczającą do wygranej. Teraz pozostaje realizacja przewagi.
24. ... Hc7 25.Ge4
Otwiera linię f do ataku na punkt f7.
25. ... Se6 26. Hh4 g6 27.Gd5 cd5 28. Wc1 Hd7 29. Wc3!
Wieża zmierza na skrzydło królewskie.
29. ... Wf8 30.Sf5!
Bić konia nie można ze względu na Wc3-g3 z szybkim matem.
30. ... We8 31. Sh6 Kf8 32.Hf6 Sg7 33. Wf3
Grozi 34. Hf7 Wf7 35. Wf7 Hf7 36. Wf7 mat.
33. ... Wc8 34. Sf7 We6 35. Hg5 Sf5 36. Sh6 Hg7 37. g4
1:0 (M.Botwinnik -P.Keres, Moskwa 1952)
Proszę zwrócić uwagę na sposób w jaki mistrz świata realizował plan. Począwszy od debiutu, aż po ostatnie posunięcia Botwinnik wykazał wyższość nad swoim równie świetnym przeciwnikiem.
Centrum zablokowane
Teraz przykład pokazujący jak walczyć gdy czarne obiorą prawidłowy plan obrony:
1. d4 d5 2. c4 e6 3. Sc3 Sf6 4. cd5 ed5 5. Gg5 Ge7 6. e3 0-0 7. Wc1
Z ruchem wieżą nie trzeba było się spieszyć. Powinna ona stanąć na d1 broniąc punktu d4, lub na e1 wspierając marsz piona.
7. ... h6?!
Obiektywnie nie jest to złe posunięcie, ale teraz goniec poprzez h4 może zająć idealną pozycję na f2, broniąc piona d4.
8. Gh4 b6
Posunięcie przygotowujące uderzenie pionkiem c, a także ustawienie gońca na przekątnej a8-h1, z której będzie on wywierał nieprzyjemny nacisk na pole e4.
9. Gd3 Gb7 10. f3 c5! 11.Se2 Sbd7 12.0-0 We8 13. Gf2! Gd6 14. We1
Uderzenie pionkiem e należy przygotować i dokładnie policzyć.
14. ... a6 15. Sg3 Hb8 16. Kh1
Teraz po ewentualnym odejściu skoczka z g3 bicie gońcem na h2 będzie prowadzić do straty figury po ruchy g2-g3.
16. ... cd4!
To posunięcie uniemożliwia marsz piona e, ale teraz białe uzyskują swobodę ataku. Warto tutaj wspomnieć, że ruch c5-c4 tylko pomaga białym w realizacji celu, choć czarne uzyskują pewną kontgrę na hetmańskim skrzydle.
17. ed4 We1 18. He1 Sf8 19. Sce2 Se6
Choć pozycja jest symetryczna i niektórzy mogliby zgodzić się na remis, to jednak Botwinnik miał na temat tej pozycji inne zdanie.
20. Sf5!
Skoczek przybliża się do nieprzyjacielskiego króla. Teraz widać sens 16 posunięcia białych.
20.... Gf8 21. Ge3
Teraz niemożliwe jest przepędzenie konia ruchem g7-g6.
21. ... Se8 22. Hh4 Hd8 23. Hg4 Kh8 24. Sf4
Należy zwrócić uwagę na szybkość z jaką mistrz świata przybliża figury do ataku. Po posunięciu w tekście pojawiła się pierwsza groźba: 25. Se6 fe6 26. Sh4. Uproszczenia nie pomagają pozycji czarnych: 24... Sf4 25. Gf5 gdyż grozi 26. Sh6! gh6 27. Hf5 Sf6 28. Ge5.
24. ... Hg5 25. Se6 Hg4 26. fg4 fe6 27. Sh4 Kg8 28. Sg6 Gd6 29. d5 hg5 30. Gg5
Pełna dominacja białych figur, teraz wystarczy wygrać lepszą końcówkę.
30. ... Sf6 31. Kg1 Wc8 32. Wf1 Wc7
Przeciwnik Botwinnika od razu oddaje piona, aby ożywić grę.
33. Gf6 gf6 34.Wf6 Wc1 35. Wf1 Wc7 36. g3 b5 37. We1 Gc8 38. Se5 Kg7 39. Kg2 b4 40. h4 a5 41. g4
I zawodnik grający czarnymi uznał, że nie warto kontynuować gry.
1:0 (M.Botwinnik -G.Pilnik, Budapeszt 1952)
Podsumowanie
Plan Botwinnika polega na przygotowaniu poprzez f2-f3 marszu piona e. Gdy pion znajdzie się na e4 i czarne dokonają wymiany ruchem f3:e4 białe stwarzają silne centrum. Grozi przy tym posunięcie e4-e5 z następnym ustawieniem skoczka na d6. Duże strategicznie znaczenie ma także półotwarta linia f. Kontrgra czarnych powinna polegać na atakowaniu piona d4 ruchem c7-c5 i ewentualnie figurami, oraz przeszkadzaniu w dokonaniu przełomu e3-e4. Myślę, że te dwa przykłady dobitnie pokazują założenia strategiczne obranego planu.