Terminologia oraz zagadnienia podstawowe
Końcówki pionowe występują relatywnie rzadko w partiach szachowych. Ich powstanie związane jest z wymianą ostatnich figur znajdujących się na szachownicy. Ten typ końcówek szachowych umożliwia dokładne ocenienie (wręcz matematyczne) powstałej pozycji i już w momencie przejścia do końcówki pionkowej, możliwe jest, w większości przypadków, wskazanie ostatecznego wyniku partii. Potrzebna jest przy tym ogromna wiedza, doświadczenie i perfekcyjna ocena pozycji.
W partiach szachistów średniego szczebla spotyka się kardynalne błędy spowodowane nieznajomością podstaw rozgrywania tego typu końcówek. Wielu szachistów, których ranking oscyluje w granicach 2300 ELO nie potrafi trafnie wskazać punktów kluczowych w powstałej pozycji, a ich technika realizacji przewagi (lub obrony) pozostawia wiele do życzenia. W serii artykułów, które będą opublikowane na tej stronie, chciałbym przedstawić podstawowe zagadnienia dotyczące rozgrywania tego typu zakończeń. Po pewnym czasie zgromadzony materiał pozwoli na szlifowanie techniki gry i uzyskiwanie zadowalających wyników praktycznych w końcówkach pionowych.
Kwadrat piona
Prawo kwadratu: jeżeli król znajduje się w kwadracie piona lub w najbliższym posunięciu wejdzie w kwadrat, to dogoni on tego pionka.
Poniższy przykład ukazuje praktyczne wykorzystanie powyższej zasady.
Kwadrat piona zaznaczony jest na powyższym rysunku. Oceńmy pozycję po posunięciu białych.
1. b5
Pionek ruszył do przodu a jego kwadrat zmniejszył się (b8-b5-e5-e8)!. Czarny król nie zdąży wejść w obręb kwadratu.
1... Kf4 2. b6 Ke5 3. b7 Kd6 4. b8H
Jeżeli w pozycji powyższego diagramu ruch mają czarne, to już w pierwszym posunięciu osiągają kwadrat.
1... Kf4! 2. b5 Ke5 3. b6 Kd6 4. b7 Kc7 5. b8H K:b8
Zasada kwadratu pionka pozwala niejednokrotnie oszczędzić cenny czas do namysłu.
Opozycja
Opozycja jest to takie wzajemne ustawienie obu króli, w których liczba pól pomiędzy nimi jest nieparzysta i stoją one w jednej linii lub na jednej przekątnej! Król o którym mówimy, że złapał opozycję to ten, który wykonał ostatnie posunięcie i stanął na przeciw króla przeciwnika. O królu, który musi ustąpić mówimy, że jest w opozycji.
Król, który ustawił opozycję wygrywa przestrzeń, a co za tym idzie, poprawia swoją pozycję w końcówce pionowej. Poniższy przykład doskonale ukazuje znaczenie opozycji w końcówce pionowej.
1. Kf5 Kb6 2. Kb6!
Opozycja oddalona! Pomiędzy królami jest nieparzysta liczba pól i stoją one na jednej linii. Białe wygrają przestrzeń.
2.... Kb7 3. Kf7! Kb8 4. Ke6 Kc7 5. Ke7! Kc6 6. Kd8 Kd6
Teraz to czarne złapały opozycję, jednakże białe zdołały przybliżyć swojego króla, a w dalszej grze wykorzystają niefortunne ustawienie pionków czarnych i to one wygrają.
7. Kc8 Kc6 8. Kb8 Kb7 9. Ka8!!
Pionek przeszkodził czarnym w utrzymaniu opozycji. Teraz zginą czarne pionki i białe bez problemu wygrają.
Pola kluczowe
Polem kluczowym nazywamy pole, którego zajęcie przynosi stronie korzyść, bez względu na inne okoliczności występujące na szachownicy. Oczywiście nie bierzemy pod uwagę sytuacji skrajnych, gdy na przykład, jedna ze stron ma totalnie przegraną pozycję lub olbrzymią przewagę materialną. Często mamy do czynienia nie z jednym polem, a z całym obszarem pól kluczowych. Zagadnienie powinno być zrozumiałe po przestudiowaniu przykładu.
Szachowi teoretycy już dawno temu odkryli, że aby wygrać tę końcówkę należy zająć białym królem jedno z pól kluczowych tego pionka: c6, d6, e6.
1. Ke5!
Posunięcie 1. Kd5 jest błędne ze względu na: 1... Kd7!. Opozycja! Czarne nie wpuszczą białego króla na pola kluczowe i partia zakończy się remisem. O sposobie rozgrywania tego typu końcówek mowa będzie w następnym artykule.
1... Kd7 2. Kd5!
W tym przypadku białe złapały opozycję i wygrają dostęp do pól kluczowych.
2... Ke7 3. Kc6!
Pola kluczowe osiągnięte! Dalej gra może mieć następujący przebieg:
3... Kd8 4. Kd6 Kc8 5. Ke7 Kc7 6. d5
Pionek idzie bez przeszkód do linii przemiany.
Zugzwang
W polskiej literaturze szachowej nie ma dobrej alternatywy dla niemieckiego słowa zugzwang (czytaj cugdzwang), które oznacza przymus ruchu. W końcówkach pionowych z podobnymi pozycjami spotykamy się bardzo często. Już konieczność zejścia z opozycji w poprzednim przykładzie była swoistym zugzwangiem.
Strona , na którą przypada teraz ruch traci pionka i przegrywa! Pozycja stanowi przykład obustronnego zugzwangu.
Podsumowanie
Powyższy artykuł miał na celu zaznajomienie z podstawowymi zagadnieniami dotyczącymi końcówek pionkowych. Następne artykuły będą uzupełnieniem zdobytej tu wiedzy i zaprezentują sposoby gry w różnorakich pozycjach. Zachęcam do studiowania szachowej teorii.